Op de website van vzw 't Uilekot Herzele maakte roerganger Filip De Bodt een uitgebreide analyse (zie onder) van het boek Terra Reversa, de transitie naar rechtvaardige duurzaamheid.  Hoewel de partiële kritiek van Filip DB (bv. over de ondervertegenwoordiging van het sociale aspect in ons boek) gebaseerd is op een wel heel selectieve lezing, is de tekst zeker de moeite waard om te lezen.

Wij zijn het volmondig eens dat het 'klassieke' transitiemanagementdenken veel te gemakkelijk voorbijgaat aan de reële asymmetrische machtsrelaties in de samenleving. In ons boek geven wij duidelijk te kennen dat het machtsaspect veel beter moet geïntegreerd worden in een reële transitiepraktijk naar een sociaal-ecologische economie. Binnen de (academische) kringen van het transitiedenken hebben wij het niet nagelaten om dit punt telkens opnieuw te berde te brengen.

En op het punt van het sociale aspect van de transitie kunnen wij duidelijk zijn: in onze dagelijkse inspanningen rond de verspreiding van de ideeën uit Terra Reversa leggen wij steeds de klemtoon op het belang van een 'rechtvaardige transitie', een just transition. Dit manifesteert zich overigens in onze zeer actieve, aangehouden samenwerking met vakbonden en socioculturele verenigingen, teneinde potentiële (ecologische) transities in de sociaal-rechtvaardige richting te duwen. Slechts wanneer 'slapende reuzen' (cf. Terra Reversa) zoals het ACW volop gemobiliseerd worden, zal zich een rechtvaardige transitie kunnen kristalliseren. Creatie van draagvlak is dé hefboom voor verandering.

Ten slotte vinden wij de sneer naar bevrijdingstheoloog Jacques Haers betreurenswaardig. Als agnosten erkennen wij immers de enorme potentiële rol van levensbeschouwelijke stromingen en bewegingen. Ook Christelijke stromingen dus! Zeker indien deze worden ingevuld vanuit de principes van een ecologische en sociale bevrijdingstheologie, zoals dat het geval is bij Jacques Haers. Verlichte sociaal-ecologische denkers binnen gelijk welke levensbeschouwelijke stroming zullen essentieel zijn om in een diverse samenleving een rechtvaardige transitie tot stand te brengen.

http://www.uilekot.org/index.php?option=com_content&task=view&id=748&Itemid=56

Filip De Bodt over Terra Reversa 

PT Jones zet samen met Vicky De Meyere een stap verder in het uitwerken van oplossingen rond de klimaatkwestie. In zijn eerder boek, Terra Incognita, beschreef Jones de toestand van de wereld en weerlegde hij de kritiek van een aantal blinden die halsstarrig blijven stellen dat er met deze planeet geen probleem is. In dit boek vatten de auteurs dit uitgangspunt nog eens samen en gaan ze op zoek naar concrete oplossingen. In de analyse van de bestaande toestand zijn de auteurs, zoals vanouds, grandioos! Op een heldere en duidelijke manier wordt de staat van de planeet beschreven en wordt een schets gegeven over hoe we er voorstaan: “ De temperatuur steeg de laatste vijftig jaar gemiddeld bijna twee keer zo snel als tijdens de laatste honderd jaar. En elf van de twaalf jaren in de periode 1995-2006 bevinden zich in de top twaalf van de warmste jaren sinds het begin van de waarnemingen in 1850. Deze temperaturen zijn nu onmiskenbaar hoger dan die van de minstens laatste 1300 jaar. De laatste keer dat het in de geschiedenis even warm was als tegenwoordig was waarschijnlijk gedurende het klimaatsoptimum van het Holoceen, ongeveer 6000 jaar geleden.” De auteurs hoeden zich voor overdrijvingen en veralgemeningen en zijn angstwekkend precies.

In een tweede deel wordt het transitiedenken onder de loep genomen. Een transitie is een grote verandering op alle maatschappelijke (cultuur, economie,…) vlakken. Men rekent op alle actoren in een maatschappij om de verandering te bewerkstelligen. Een transitie is dus een revolutie, ontdaan van zijn subversieve kantjes. Daar wringt hem voor mij het schoentje. Men vertrekt van het idee dat er een maatschappelijke breuk moet komen die ervoor zorgt dat het aardolieverbruik met minstens negentig procent terug geschroefd wordt op een termijn van om en bij de vijftig jaar. Zowel bevolking, industrie als regeringen moeten daar aan werken. Men vertrekt dus eigenlijk van het idee dat die gelijklopende belangen hebben: het redden van de planeet waar we op leven.

Men gaat er dus van uit dat ook diegenen die leven van het uitbuiten van die aardolie bereid gaan zijn om mee te werken aan de verandering. Transitie is een maatschappelijk neutrale term die niet in staat is om de complexiteit van het probleem te vatten doordat men zich neutraal opstelt tegenover de machtsverhoudingen binnen een maatschappij. Het transitieproces kan er, als het onvoldoende gedefinieerd wordt, voor zorgen dat de bestaande regeringen het asociaal status-quo verder kunnen handhaven door het heffen van allerhande groene belastingen. Ook bij een aantal van de door de auteurs voorgestelde oplossingen, blijft die twijfel hangen: klimaatdukaten (iedereen krijgt een totaal te spenderen geldbedrag waarmee je dan CO2-heffingen betaalt) kunnen wel eens asociale gevolgen hebben: de interimarbeider die op vier plaatsen werkt zal méér CO2 verbruiken dan de universitair die dicht bij zijn werk een villa kan kopen. Dit hoeft niet überhaupt het gevolg te zijn, maar als je daar niks méér over détailleert, dan laat je die kans open en weet je dat het bestaande systeem in dat gat zal springen en je eisen zal recupereren om er wat anders mee te doen. Als je wél détails geeft, ga er dan van uit dat het onvoldoende is om ervoor te zorgen dat de ene méér dukaten betaalt dan de andere: een heffing die het totale plaatje niet herverdeelt, is per definitie asociaal.

De Amerikaanse auteur Murray Bookchin stelde in 1984 al dat ‘je moeilijk een zwarte jongen die geboren is in Chicago even verantwoordelijk kunt stellen voor de feiten als de president van de VS’. De figuur van Bookchin wordt recent opnieuw belicht. Sinds december 2009 is er een Amerikaans tijdschrift ‘Communalism’ uit dat zijn ideeëngoed verder wil verspreiden. Bookchin pleitte voor een sociale ecologie en verzette zich tegen de deep ecology, een stroming met wereldinvloed, die stelde dat de mens de gelijke is van alle andere groepen (dieren, planten,…) in het biosysteem. Binnen de kortste keren kwam men vanuit dit uitgangspunt terecht bij anti-immigratie-standpunten en vormen van biologisch racisme. Bookchin verzette zich tegen het antropocentrisme maar beschouwt de mens wél als een uniek wezen, dat gemeenschappen bouwt op basis van rationaliteit en logica: wie dat niet doet nekt alle hoop op verandering en legt zich neer bij een soort van soortendeterminisme dat nergens toe leidt. Niet dat de auteurs het verdienen om snel met de deep ecology op een hoopje gegooid te worden, verre van. Alleen is het nodig een breuk te maken tussen dit soort ecologisch denken én de sociale ecologie. Als je die breuk niet maakt, dan laat je teveel aan het toeval over.

Als je dat niet wil doen, dan vertrek je van een sociaal ecologisch model dat zich duidelijk presenteert als een all round (holistisch) alternatief voor de bestaande maatschappij, met bevrijding van de mens én het ecosysteem als centraal gegeven. All Round, dat betekent dat je ook standpunten naar voor brengt op het sociale vlak, op het vlak van de eigendomsverhoudingen enz…: als je de wereld wil redden, dan moet het er ook een zijn zonder (loon)slavernij!

In het transitiedenken is dit allemaal bitter weinig terug te vinden. PT Jones en Vicky De Meyere lijken dezelfde weg in te slaan. Ze zijn (zéér terecht) behoorlijk radicaal op ecologisch vlak, maar sociaal ontgoochelt dit boek. Vanuit de dringendheid van de omstandigheden heeft men zich laten verleiden tot een eerder éénzijdige ecologische benadering, waarin het woord rechtvaardigheid regelmatig valt maar niet concreet ingevuld wordt. Jones verdedigt het pragmatisch denken en stelt in een mooie boutade dat men eerst het fruit moet plukken dat laag aan de boom hangt en makkelijk te bereiken is. Klopt, nog makkelijker is het fruit dat al afgevallen is, maar dat is dikwijls wormstekig.

Uiteraard maken de auteurs zéér terecht kritieken en opmerkingen. Zo stellen zij hun vragen bij heel wat grote organisaties (NGO’s), die soms niet verder geraken dan het uitvoeren van de eigen financiële agenda. Andere stukjes, zoals dat over Fair Trade, blijven dan weer wat op de vlakte: ‘Een ondoordacht gebruik van voedselkilometers als beleidsinstrument zou de handel met het Zuiden kunnen afremmen. Het netto ecologische effect zou dan wel nog eens ongunstiger kunnen uitpakken’. Zinnen net als deze laatste hebben geen plaats in een boek dat doorgaans bulkt van de correcte wetenschappelijke informatie.

In Nederland staat men op dit vlak duidelijk een streepje verder. Men heeft het er niet meer over een Green New Deal, zoals Groen! hier of een Green New Deal XL zoals Jones en Demeyere maar over een Fair en Green Deal, basis voor een urgentieprogramma dat werd uitgewerkt door milieubewegingen én de FNV-vakbond. In dit programma heeft men het wel over een daadwerkelijke en voortvarende verdeling van de welvaart, beëindiging van de belastingsparadijzen en belastingontwijking, zwaardere belasting van hogere inkomens, Tobintax, mondiale armoedebestrijding enz…al blijft alles vrij vaag en gericht op consensus.

In een derde deel bekijken de auteurs vier concrete beleidsdomeinen waarin een radicale overgang naar een duurzame maatschappij moet mogelijk zijn: mobiliteit, voeding, toerisme, wonen en verbouwen. Ook hier bijzonder veel relevante én degelijke informatie, concrete aanwijzingen. Soms vraag je je af hoe de auteurs er in slagen om zoveel informatie op een rij te zetten. Hopelijk laat niemand die fichebak ooit eens op de grond vallen!

In dit hoofdstuk mankeert het verhaal over de hefbomen. Het is beslist goed om te beschrijven hoe je de consumenten en producenten wil of gaat beïnvloeden…maar als je er niet bij vertelt hoe je dat gaat doen, wie dat moet doen…dan blijft er toch een groot gat in de theorie. Het zou aangenaam geweest zijn te lezen dat het grote verhaal over de ecologische ommeslag samen moet gaan met een democratische ommeslag waarbij de macht terug naar de bevolking moet. Als je de overheid (of de economie) vanuit het transitiedenken als een neutraal gegeven beschouwt, dan is het uiteraard ook wel logisch dat je dit soort van zaken onbesproken laat.

Bij het lezen van dit boek kreeg ik dan ook méér dan de indruk dat de auteurs veel thema’s vermeden hebben, in een poging om zoveel mogelijk mensen te bereiken. Dit is een gemiste kans, zeker in een tijd van crisis waarbij méér en méér mensen zich vragen stellen over de impact van de vrije markt economie waar we in leven.

Met drie voorwoorden en een uitleiding ruikt het boek ook wat teveel naar irrelevante zelfbewieroking. Zo een boek staat op zich en kan zijn drie laatste regels van Prof. Jacques Haers missen als de pest: "Een theoloog kan de auteurs alleen maar dankbaar zijn dat zij hem ook op een nieuwe wijze doen nadenken over religie, over God, over geloof, over hoop, over vertrouwen.”

Filip De Bodt

PT Jones en Vicky De Meyere. Terra Reversa. 359 p. 14,95 € te bestellen via ‘t Uilekot met 10 % korting voor leden.

http://www.communalism.net

Alliantie voor een Fair & Green Deal: http://www.platformdse.org